Grammatica
Quatter chaussas che rendan il turitgais difficil da suandar per insatgi che legia gia tudestg. Naginas lecziuns — mo quai che Vus vegnis a udir, e nua ch'igl impedescha.
Nagin preterit
La regla
Il turitgais discurrì n'ha nagin passà simpel: tut il passà vegn dit cun il perfect.
Ich bi geschter hei gange.
Ich ging gestern nach Hause.
Si hät nüüt gseit.
Sie sagte nichts.
Mir händ das scho gmacht.
Wir machten das schon.
Nua ch'igl impedescha
Vus spetgais «ging», «war», «sagte» — e quai na vegn mai. Sche Vus udis «bi», «hät» u «händ» plus in particip, è quai il passà.
«wo» empè da der, die, das
La regla
Las relativas cumenzan bunamain adina cun «wo», nunvariabel, tge schlattaina u cas ch'i saja.
De Maa, wo dört staht.
Der Mann, der dort steht.
D Frau, wo ich gsee ha.
Die Frau, die ich gesehen habe.
S Huus, wo mir gwohnt händ.
Das Haus, in dem wir gewohnt haben.
Nua ch'igl impedescha
Vus legiais «wo» sco «nua?» e perdais la frasa. Qua vul quai dir «che», «il qual» — mai in lieu.
La posseziun a l'invers
La regla
Il genitiv n'exista betg: la posseziun vegn construida cun il dativ plus in possessiv, u cun «vo».
Em Peter sis Auto.
Peters Auto.
De Anna ihri Schwöschter.
Annas Schwester.
S Dach vom Huus.
Das Dach des Hauses.
Nua ch'igl impedescha
«Em Peter sis Auto» n'è nagin sbagl, quai è la furma normala. Emprim la persuna, lura la chaussa.
Il -li sin tut
La regla
La furma diminutiva sin -li è fitg productiva e na signifitga savens nagut pitschen.
Machsch es Bierli?
Trinken wir ein Bier?
Es Kafi und es Gipfeli.
Ein Kaffee und ein Croissant.
Gang no schnäll go poschte, es Sächeli.
Geh noch kurz einkaufen, eine Kleinigkeit.
Nua ch'igl impedescha
«Es Bierli» n'è betg ina biera pitschna, mabain ina biera ditga amiaivlamain. Na prendai betg il -li a la lettra.