Grammatica
Quai che renda il turitgais difficil da suandar per insatgi che legia gia tudestg — l'emprim quai vi da quai ch'ina frasa faglia dal tut, lura quai che Vus chapis ma na dischessas mai sez.
Qua croda la frasa
Senza questas na cumenza l'ascultar gnanc. Vus spetgais ina furma che na vegn mai, u vus legiais in pled sco insatge dal tut auter — ed il rest da la frasa è ì.
Nagin preterit
Il turitgais discurrì n'ha nagin passà simpel: tut il passà vegn dit cun il perfect.
Ich bi geschter hei gange.
Ich ging gestern nach Hause.«wo» empè da der, die, das
Las relativas cumenzan bunamain adina cun «wo», nunvariabel, tge schlattaina u cas ch'i saja.
De Maa, wo dört staht.
Der Mann, der dort steht.Ina suletta furma verbala per tut il plural
Nus, vus ed els prendan la medema furma dal verb: «mir händ», «ihr händ», «si händ».
Mir händ, ihr händ, si händ.
Wir haben, ihr habt, sie haben.La posseziun a l'invers
Il genitiv n'exista betg: la posseziun vegn construida cun il dativ plus in possessiv, u cun «vo».
Em Peter sis Auto.
Peters Auto.Ils pleds da dumonda — e la fallitscha tranter els
wänn, wo, was, wie, weer. Ils pli blers èn enconuschents; in betg.
Wänn chunt d Abfuhr?
Wann kommt die Abfuhr?en, e, es — l'artitgel nundeterminà
«en» cun in pled masculin, «e» cun in feminin, «es» cun in neutral.
Bruuched Sie es Säckli?
Brauchen Sie ein Tütchen?hett, wär, chönnt — il conjunctiv viva
Giavischs, dumondas curtaschaivlas e tut quai ch'è ipotetic stattan en il conjunctiv: hett (avess), wär (fiss), chönnt (pudess), sött (duess), wett (vuless) — u würd plus l'infinitiv. Savens auda ins els era cun -i: hetti, wäri.
Ich hett gern es Kafi.
Ich hätte gern einen Kaffee.en, em, ere — pronoms che paran artitgels
Ils pronoms betg accentuads vegnan pli curts: ihn → en, ihm → em, ihr (dativ) → ere, es → s. Els sa pendan vi dal verb avant: «Ich han en gsee», «Säg em», «Wie gaht s ere?».
Ich han en geschter gsee.
Ich habe ihn gestern gesehen.gsi, gha, cho — participis quasi senza ge-
Ord ge- daventa g-: gmacht, gseit, gsi (gewesen, stà), gha (gehabt, gì). Avant k/ch, p, t e g croda el davent: cho (gekommen), kauft (gekauft), trunke (getrunken), gange (gegangen).
Ich ha kei Ziit gha.
Ich hatte keine Zeit.cha, mues, wott — ils verbs modals
Curts, ed ich ed er han ina furma cuminaivla, sco en tudestg: ich cha, du chasch, er cha, mir chönd (können) · ich mues, du muesch, mir müend (müssen) · ich wott, du wotsch, mir wänd (wollen) · ich darf, mir dörfed (dürfen) · ich söll, mir sölled (sollen). Ina suletta furma dal plural vala per mir, ihr e si. En il passà resta il verb modal a l'infinitiv: «Ich ha nöd chönne cho».
Ich cha hüt nöd cho.
Ich kann heute nicht kommen.am vieri, halbi drüü — l'ura
«am» vul dir «a las», «ab» vul dir «suenter»: am viertel ab achti = las otg ed in quart. L'ura entira survegn per il solit in -i: am vieri, am achti, am zwölfi. «Halbi drüü» èn las duas e mesa, 2:30 — sco en tudestg.
Mir träffed eus am halbi drüü.
Wir treffen uns um halb drei.
Chapir gea — dir sez mai
Questas na fan nagins problems cun ascultar. Tgi che n'las dovra mai sez tuna permanentamain sco tudestg standard cun pleds turitgais dentra.
de, d, s — dapli artitgels na dat i betg
Trais artitgels e betg dapli: «de» tar il masculin, «d» tar il feminin, «s» tar il neuter. «der», «die» e «das» na cumparan betg.
De Maa, d Frau, s Huus.
Der Mann, die Frau, das Haus.Cumond e dumonda: la furma da curtaschia finescha cun -ed
Cun il ti il tschep nud: «Chumm». Cun il Vus vegn -ed tar: «Chömed Sie».
Chömed Sie doch ine.
Kommen Sie doch herein.-li: il diminutiv — e pleds che èn simplamain uschia
-li vegn agiuntà al substantiv, il vocal survegn in umlaut sche pussaivel, ed il pled è adina neutral: s Huus → s Hüüsli, s Brot → s Brötli, d Chatz → s Chätzli. Il plural na sa mida betg: zwei Brötli. El vul dir «pitschen» u renda insatge pli familiar — sco -chen en tudestg, mo bler pli savens.
D Chatz hät es Chätzli.
Die Katze hat ein Kätzchen.«am» plus il verb — en il mument
Quai che capita gist ussa vegn ditg «bi/isch/sind am» plus il verb nud: «Ich bi am schaffe».
Ich bi am schaffe.
Ich arbeite gerade.«go» e «cho» avant il segund verb
Ir en insaquà per far insatge metta in «go» avant; vegnir metta in «cho»: «Ich gang go poschte».
Ich gang go poschte.
Ich gehe einkaufen.«gäll», «halt», «äbe» — la posiziun da quel che discurra
Quests pleds pitschens na midan nagin fatg, mabain la posiziun davos: «gäll» tschertga Voss consentiment, «halt» vul dir ch’i na va betg autra, «äbe» conferma gist quel punct.
Das isch halt so.
Das ist eben so, da kann man nichts machen.isch gange, hät gmacht — tge verb auxiliar
Il passà è adina verb auxiliar plus participi, e l'auxiliar è si u ha. Moviment e midada prendan si: isch gange, isch cho, isch gfahre, isch worde. Uschia er seser e star — isch ghocket, isch gstande —, nua ch'il tudestg da la Germania di «hat gesessen». Quasi tut il rest prenda ha: hät gmacht, hät gseit, hät gschlafe.
Ich bi im Tram ghocket.
Ich bin im Tram gesessen.chönne cho — ils verbs a la fin al revers
Sche plirs verbs stattan a la fin da la frasa, vegn il verb auxiliar u modal l'emprim ed il verb cun la muntada l'ultim: «Ich ha nöd chönne cho», nua ch'il tudestg di «… kommen können». Il medem en la frasa subordinada: «…, dass si hät müesse schaffe».
Ich ha nöd chönne cho.
Ich habe nicht kommen können.ine, use, ufe, abe — senza hin e her
Ils pleds da direcziun finan sin -e: ine (en), use (or), ufe (si), abe (giu), ume (sur, enturn). In pled per omaduas direcziuns.
Chömed Sie ine!
Kommen Sie herein!de Peter, d Anna — l'artitgel avant il num
Prenums han quasi adina in artitgel: de Peter, d Anna, em Luca (al Luca). Quai è la furma normala e neutrala.
Das isch d Anna.
Das ist Anna.